Niedoczynność tarczycy – objawy. Jak wygląda rozpoznanie i leczenie?

Odczuwasz zmęczenie i niewyspanie, choć Twój harmonogram snu pozostaje bez zmian? Marzniesz, gdy innym jest ciepło? Ciało jakby zwolniło, a waga rośnie mimo braku zmian w diecie? Przedłużające się złe samopoczucie łatwo zrzucić na stres, przepracowanie albo pogodę. Czasem jednak organizm sygnalizuje w ten sposób problemy o podłożu hormonalnym, na przykład niedoczynność tarczycy. Objawy tego zaburzenia potrafią być na tyle niewyraźne i niespecyficzne, że długo wymykają się diagnozie, co opóźnia rozpoczęcie leczenia.

W tym artykule wyjaśnimy, na co zwrócić uwagę, dlaczego same objawy nie wystarczają do postawienia diagnozy i na czym polega rozpoznanie niedoczynności tarczycy – od pierwszego podejrzenia do rozpoczęcia leczenia.

Ciągłe zmęczenie, uczucie zimna, problemy z koncentracją – kiedy to coś więcej niż przepracowanie?

Każdy ma gorsze dni, ale kiedy pogorszone samopoczucie utrzymuje się tygodniami lub miesiącami, może mieć poważniejsze źródło niż przepracowanie. Szczególnie gdy zmęczenie nie mija po odpoczynku, a dołączają do niego kolejne objawy: ciągle jest Ci zimno, myśli płyną wolniej, pojawiają się problemy z pamięcią i koncentracją.

Chroniczne zmęczenie, uczucie ciągłego zimna, przyrost masy ciała i niskie ciśnienie tętnicze to jedne z częstszych sygnałów, które mogą towarzyszyć niedoczynności tarczycy. Co jednak istotne, ich występowanie nie jest jednoznaczne z diagnozą – podobne objawy mogą mieć szereg innych przyczyn. Dlatego, jeśli podejrzewasz u siebie zaburzenia tarczycy, warto skonsultować się z lekarzem i wykonać badania kontrolne.

Przed wizytą u lekarza rodzinnego możesz też wykonać domowy test diagnostyczny hormonu TSH. To prosty test do oznaczania stężenia hormonu TSH w krwi pobranej z palca, który dostarcza wynik już w około 10 minut. Nie zastępuje badań laboratoryjnych, ale pomaga wstępnie ocenić prawdopodobieństwo występowania niedoczynności tarczycy. To przydatne narzędzie przy podejmowaniu decyzji o wizycie u specjalisty.

Rola tarczycy w organizmie

Tarczyca to niewielki gruczoł o przypominającym motyla kształcie, zlokalizowany u podstawy szyi. Jest gruczołem wydzielania wewnętrznego, co oznacza, że odpowiada za produkcję i uwalnianie do krwi hormonów. W przypadku tarczycy są to:

• trójjodotyronina (T3)
• tyroksyna (T4)

Hormony tarczycy są istotne dla działania całego organizmu – regulują pracę większości tkanek, a także wpływają na metabolizm, funkcjonowanie układu nerwowego oraz termogenezę, czyli proces produkcji ciepła. Z tego powodu nieprawidłowy poziom T3 i T4 daje bardzo zróżnicowane objawy w obrębie różnych układów.

Wpływ hormonu TSH na działanie tarczycy

Pracą tarczycy steruje przysadka mózgowa za pomocą hormonu TSH (tyreotropiny). To on „daje sygnał” tarczycy do produkcji hormonów T3 i T4.

Tarczyca i przysadka oddziałują na siebie wzajemnie (na zasadzie sprzężenia zwrotnego):

• gdy hormonów tarczycy jest za mało, przysadka mózgowa wydziela więcej TSH, by pobudzić ich produkcję;
• gdy hormonów tarczycy jest za dużo, przysadka mózgowa wydziela mniej TSH, by doprowadzić do zmniejszenia produkcji hormonów tarczycowych.

Ten mechanizm sprawia, że poziom TSH jest ważnym wskaźnikiem w diagnostyce zaburżeń tarczycy.

Czym jest niedoczynność tarczycy?

Z niedoczynnością tarczycy mamy do czynienia wtedy, gdy tarczyca produkuje i wydziela zbyt mało hormonów T3 i T4 w stosunku do potrzeb ciała. Efektem jest spowolnienie metabolizmu, co prowadzi do spadku wydajności wielu procesów niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu.

Niedoczynność może być wrodzona lub nabyta, a także mieć różne przyczyny i przebieg. Na tej podstawie wyróżniamy różne rodzaje niedoczynności tarczycy. Główne z nich to:

• Pierwotna niedoczynność tarczycy – problem leży w samej tarczycy, która nie wytwarza wystarczającej ilości hormonów. To najczęstsze zaburzenie tarczycy. Może wynikać z chorób tarczycy, jej uszkodzenia lub usunięcia.
• Wtórna niedoczynność tarczycy – występuje, gdy przyczyna znajduje się wyżej, na poziomie przysadki mózgowej, która nie wysyła prawidłowego sygnału do tarczycy.
• Subkliniczna niedoczynność tarczycy – określana też łagodną. Charakteryzuje się lekko podniesionym poziomem TSH przy jednoczesnym prawidłowym poziomie hormonów tarczycy. W wielu przypadkach przebiega bezobjawowo.

Najczęstsze objawy niedoczynności tarczycy

Ponieważ niedobór hormonów tarczycy wpływa na funkcjonowanie całego organizmu, objawy są rozproszone i mogą występować w różnym nasileniu oraz kombinacjach. Niektóre osoby mogą zmagać się przede wszystkim ze zmęczeniem i nadmierną sennością, a u innych przeważają problemy ze skórą, nastrojem lub metabolizmem. W tabeli poniżej przedstawiamy najczęstsze grupy objawów.

Objawy ogólne

Wśród najczęściej zgłaszanych objawów niedoczynności tarczycy znajduje się przewlekłe zmęczenie i nadmierna senność. Często towarzyszy im również uczucie zimna – marzniesz w sytuacjach, które wcześniej nie wywoływały dyskomfortu, bez względu na temperaturę otoczenia i ubranie. Występować mogą bóle i osłabienie mięśni, a także wrażenie ogólnego spowolnienia, jakby wszystkie czynności wymagały większego wysiłku. Niedoczynności towarzyszyć może też podwyższony poziom cholesterolu.

Skóra, włosy i paznokcie

Spowolniony metabolizm odbija się na wyglądzie. Skóra bywa sucha i szorstka, włosy stają się cieńsze, a łamliwość i wypadanie włosów nasilają się. Podobne zmiany dotyczą paznokci, które łatwiej się łamią. Może występować też bladość oraz puchnięcie twarzy, szczególnie w okolicach oczu.

Metabolizm i waga

Niedoczynność tarczycy spowalnia metabolizm, co skutkuje zmniejszonym spalaniem kalorii. W efekcie jednym z charakterystycznych objawów jest przyrost masy ciała mimo braku zmian w diecie czy aktywności. Wzrost wagi zwykle jest umiarkowany, często związany z zatrzymywaniem wody. Mogą występować też zaparcia i uczucie ociężałości wynikające ze spowolnionej pracy jelit.

Nastrój i objawy psychiczne

Tarczyca ma realny wpływ na samopoczucie psychiczne. Niedoczynności tarczycy często towarzyszy ogólne obniżenie nastroju i problemy ze snem, które mogą być mylone z przemęczeniem lub wypaleniem. W niektórych przypadkach mogą pojawić się apatia, stany depresyjne czy zaburzenia lękowe – choć warto podkreślić, że badania wykazują raczej umiarkowany związek niedoczynności tarczycy z depresją kliniczną, zależny od nasilenia objawów i zaobserwowany w przypadku kobiet.(1)

Pacjenci, u których dominują objawy psychiczne, nie zawsze łączą je z tarczycą. Jeśli pogorszeniu samopoczucia towarzyszą fizyczne objawy kojarzone z niedoczynnością tarczycy, warto wykonać również badania w tym kierunku.

Funkcje poznawcze

Ponieważ hormony tarczycy współregulują funkcjonowanie układu nerwowego, ich niedobór może dawać objawy mgły umysłowej, w tym zaburzenia pamięci, trudności z koncentracją oraz roztargnienie.

Cykl miesiączkowy i sfera intymna

U kobiet niedoczynność potrafi zaburzać gospodarkę hormonalną, prowadząc do zaburzeń miesiączkowania – cykle stają się nieregularne lub obfitsze. Zdarza się też spadek libido i niepłodność. Z tego powodu badanie tarczycy jest często zalecane u kobiet planujących ciążę.

Dlaczego same objawy nie wystarczą do rozpoznania niedoczynności tarczycy?

Objawy niedoczynności tarczycy są niespecyficzne – to znaczy, że ich występowanie, pojedynczo lub nawet kilku razem, może mieć różne przyczyny i nie wskazuje jednoznacznie na tarczycę.

Weźmy na przykład najczęstsze objawy niedoczynności tarczycy:

• zmęczenie i obniżenie nastroju może występować również przy anemii i depresji, a także być po prostu skutkiem przemęczenia;
• uczucie zimna może wskazywać zarówno na niedoczynność tarczycy, jak i zaburzenia krążenia;
• wzrost wagi może towarzyszyć cukrzycy, a także być skutkiem branych leków.

Dlatego ważne jest unikanie samodzielnej diagnozy na podstawie zaobserwowanych objawów. Domowe testy diagnostyczne i obserwacja zmian w funkcjonowaniu organizmu to cenne narzędzia, które pozwalają zweryfikować swoje podejrzenia i określić dalsze kroki, ale takie wnioski zawsze należy potwierdzić u lekarza. Dopiero dokładny wywiad i badania laboratoryjne dają pewną diagnozę.

Skąd bierze się niedoczynność tarczycy? Choroba Hashimoto i inne przyczyny

Niedoczynność tarczycy może mieć różne przyczyny. U polskich pacjentów jej najczęstszą przyczyną jest choroba Hashimoto, czyli przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy. Sprawia, że układ odpornościowy wytwarza przeciwciała, które atakują i stopniowo uszkadzają komórki tarczycy, co skutkuje jej niedoczynnością. W przebiegu choroby Hashimoto może dojść też do powiększenia tarczycy.

Inne przyczyny niedoczynności tarczycy to m.in.:

• operacyjne wycięcie tarczycy,
• leczenie jodem promieniotwórczym,
• stany zapalne tarczycy (np. poporodowe zapalenie tarczycy, podostre zapalenie tarczycy)
• nadmiar lub niedobór jodu,
• przebyte infekcje wirusowe,
• nowotwory tarczycy,
• niektóre leki przyjmowane w leczeniu innych chorób.

Kto najczęściej choruje na niedoczynność tarczycy? Grupy ryzyka

Choroby tarczycy są w Polsce częste – według raportu Głównego Urzędu Statystycznego Stan zdrowia ludności Polski w 2019 r. problem ten dotyczył aż 9,5% dorosłych Polaków. Jednocześnie należy podkreślić, że nie dotyka równomiernie całego społeczeństwa. Choć występuje we wszystkich grupach wiekowych, zauważalny jest wzrost zachorowań po 50/60. roku życia. Znaczne różnice widać też w zależności od płci pacjentów z rozpoznaniem chorób tarczycy. Według danych raportu dolegliwości związane z tarczycą w 2019 roku deklarowało 15,8% kobiet i jedynie 2,5% mężczyzn.

Dysproporcja ta dotyczy również niedoczynności tarczycy: jak podaje portal Medycyna Praktyczna, niedoczynność występuje u około 5% dorosłych kobiet i u ok. 1% mężczyzn.

Na zwiększone ryzyko niedoczynności tarczycy wpływają zwłaszcza:

• płeć – kobiety chorują częściej niż mężczyźni,
• wiek – ryzyko zachorowania rośnie z wiekiem (zwłaszcza po 60 r. ż.),
• obciążenie genetyczne – Hashimoto i inne choroby autoimmunologiczne w rodzinie,

Jeśli należysz do którejś z tych grup i zauważasz u siebie opisywane objawy, to dodatkowy argument, by nie zwlekać z konsultacją.

Co zrobić, jeśli podejrzewasz u siebie niedoczynność tarczycy?

Jeśli zauważasz u siebie objawy, które mogą sugerować niedoczynność tarczycy, warto skonsultować się z lekarzem. Szczególnie w sytuacji, gdy dolegliwości utrzymują się przez dłuższy czas.

Domowy test TSH może być pierwszym krokiem, który oceni prawdopodobieństwo niedoczynności tarczycy i pomoże podjąć decyzję o wizycie. Należy przy tym pamiętać, że wynik nie zastępuje konsultacji medycznej – niezależnie od tego, czy wskazuje na prawidłowy poziom TSH, czy nie – i zawsze warto zweryfikować go u specjalisty.

Jak wygląda diagnostyka niedoczynności tarczycy?

Rozpoznanie niedoczynności tarczycy rozpoczyna się zwykle od wizyty u lekarza pierwszego kontaktu (lekarza rodzinnego), który na podstawie badania ogólnego i wywiadu wskaże dalsze kroki.

Podstawą diagnostyki jest laboratoryjne badanie oznaczenia stężenia TSH we krwi, które w razie potrzeby (nieprawidłowy poziom TSH) uzupełnia badanie stężenia wolnej tyroksyny (FT4). Na podstawie wyników lekarz rodzinny może zalecić dodatkowe badania (np. USG tarczycy, oznaczenie przeciwciał anty-TPO oraz anty-TG) lub skierować pacjenta do endokrynologa.

Na czym polega leczenie niedoczynności tarczycy?

Leczenie niedoczynności tarczycy opiera się na farmakoterapii w celu uzupełnienia brakujących hormonów w organizmie. Standardem jest leczenie substytucyjne lewotyroksyną – syntetycznym odpowiednikiem hormonu tarczycy. Dawkę dobiera lekarz na podstawie badań.

Niedoczynność zwykle wymaga leczenia przewlekłego i okresowej kontroli. W przypadku ciężkiego przebiegu choroby lub komplikacji wynikających z chorób współistniejących konieczne może być początkowe leczenie szpitalne. Najczęściej jednak prawidłowo prowadzona niedoczynność pozwala pacjentowi na normalne, codzienne funkcjonowanie.

Jaka jest rola diety i aktywności fizycznej w leczeniu niedoczynności tarczycy?

Dieta i ruch nie są w stanie zastąpić leczenia prowadzonego przez lekarza, ale mają działanie wspierające. Odpowiednie odżywianie i regularna aktywność fizyczna mają pozytywny wpływ na samopoczucie i metabolizm, czyli główne obszary, na które oddziałuje niedoczynność tarczycy.

• Dla osób z niedoczynnością tarczycy rekomendowana jest dieta bogata w żelazo, selen, witaminę D, kwasy omega-3. Co ważne, nie należy samodzielnie zastępować tych składników suplementami, ponieważ niektóre z nich (np. preparaty żelaza) nie powinny być przyjmowane razem z lekami na niedoczynność tarczycy. Wszelką suplementację należy zawsze konsultować z lekarzem.
• W ustaleniu prawidłowego planu odżywiania pomóc może konsultacja dietetyczna. Również Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej oraz portal Diety NFZ udostępniają wiele darmowych porad dietetycznych dla osób z niedoczynnością tarczycy, w tym darmowy plan diety dla osób z chorobą Hashimoto.
• Osobom z niedoczynnością tarczycy zaleca się ostrożność przy wprowadzaniu do diety produktów zawierających goitrogeny (to m.in. warzywa kapustne, soja i orzeszki ziemne), które mogą mieć niekorzystne działanie na tarczycę. Co jednak istotne, ostrzeżenie to dotyczy spożywania produktów z tej grupy w dużych ilościach. Nie trzeba wykluczać ich całkowicie – przy umiarkowanym spożyciu i zbilansowanej diecie nie powinny mieć negatywnego wpływu.
• Regularny ruch i zdrowe odżywianie pomagają w utrzymaniu prawidłowej wagi, co jest kluczowe przy niedoczynności tarczycy, której często towarzyszy tycie.